Przyroda Mazurskiego Parku Krajobrazowego była i jest nadal pod presją różno­rodnych czynników degradujących jej wartość. Najważniejsze z tych czynników to:

- rozwój zabudowy i sieci dróg (zwłaszcza w pobliżu rzeki Krutyni i jezior),

- zmiany stosunków wodnych i zanieczyszczenie wód,

- wyrąb lasów o strukturze naturalnej i zastępowanie ich monokulturami,

- chemizacja środowiska i jego zaśmiecenie.

Jednym z praktycznych sposobów neutralizowania presji człowieka na przyrodę i na zachowanie poszczególnych elementów przyrody jest tworzenie rezerwatów, obej­mujących najcenniejsze tereny przyrodnicze o charakterze naturalnym, wyłączone z gospodarki człowieka.

Na terenie Parku utworzono 11 rezerwatów przyrody.

REZERWATY MAZURSKIEGO PARKU KRAJOBRAZOWEGO

1. Krutynia - rezerwat krajobrazowo-leśny, pow. 273,12 ha. Rezerwat chroni Jezioro Krutyńskie i górny odcinek rzeki Krutyni, wypływającej z tego jeziora oraz przy­brzeżne lasy liściaste i mieszane. Poznać tu można rośliny runa leśnego, jak: przy-laszczkę, zawilca gajowego i żółtego, kokoryczkę wielokwiatową i wonną, konwalię majową, konwalijkę dwulistną, zerwę kłosową i skrzyp zimowy, a także pasożytniczą roślinę - łuskiewnika różowego. Przełom rzeki Krutyni wyróżnia się płytką, przej­rzystą wodą, w której zobaczyć można liczne kamienie z krasnorostem Hildebrandtia riuulańs. Występuje też gąbka słodkowodna Euspongilla lacustris. Spotkać tu można: bielika, dzięcioła czarnego, pospolitą sójkę, a na wodzie stale występującą parę łabędzi niemych, i tracze nurogęsi z młodymi. W rezerwacie gnieździ się puszczyk i lelek kozodój. Zimową porą ujrzeć można zatrzymujące się tu łabędzie krzykliwe, pluszcze oraz wydry pożywiające się na lodzie Jeziora Krutyńskiego.

2. Zakręt - rezerwat torfowiskowo-leśny, pow. 105,8 ha. Rezerwat chroni 3 jeziorka dystroficzne z reliktową florą torfowisk wysokich oraz otaczające lasy sosnowe z do­mieszką dębu szypułkowego w wieku ok. 200 lat. Można tu prześledzić zarastanie jezior śródleśnych i tworzenie się torfowisk z charakterystycznymi pływającymi wys­pami (odrywające się fragmenty kożucha torfowego). Na uwagę zasługuje tu frag­ment boru bagiennego z typowymi gatunkami w podszycie, jak bagno zwyczajne i borówka bagienna. Rezerwat jest znanym obiektem dydaktycznym, gdzie zobaczyć można rosiczkę okrągłolistną, wełnianki pochwowatą i wąskolistną oraz żurawinę. W rezerwacie gnieżdżą się licznie gągoły, spotkać tu można bielika i puchacza.

3. Królewska Sosna - rezerwat leśno-torfowiskowy, pow. 103,76 ha. Chroni ponad 200-letni starodrzew sosnowy z domieszką dębu szypułkowego, świerka i brzozy brodawkowatej oraz 3 jeziorka dystroficzne z reliktową florą torfowisk wysokich (rosiczka okrągłolistną, modrzewnica zwyczajna, bagno zwyczajne). Atrakcją turystyczną jest obumarła w wieku ok. 300 lat pomnikowa sosna (360 cm obw.) oraz dąb szypułkowy (540 cm obw.), nazwany „Dębem nad Mukrem" im. Karola Małłka. W runie występują: pierwiosnka wyniosła, goździk piaskowy, sasanka Tekli oraz pnący się, po nadjeziornych olszach, chmiel zwyczajny.  

4. Strzałowe - rezerwat leśny, pow. 14,12 ha. Utworzony dla zachowania fragmentu lasu mieszanego. Spotykamy tu sosny o ładnym pokroju i dużej wysokości - 33 m. W runie występuje ok. 100 gatunków, z roślin chronionych - lilia złotogłów, wawrzynek wilczełyko, a także konwalia majowa, przylaszczka pospolita, zawilec gajowy.  

5. Pierwos - rezerwat krajobrazowo-florystyczno-faunistyczny, pow. 605,48 ha. Rezerwat chroni zróżnicowane ekosystemy leśne, torfowiskowe i wodne. Ochroną objęto płytkie, zarastające jezioro Pierwos, strumienie Pierwos i Garciankę oraz ujściowy odcinek rzeki Krutyni, gdzie występują rzadkie rośliny i zwierzęta. Wystę­puje tu wiele starych drzew, z których na uwagę zasługują dęby (o obw. powyżej 3 m). Z rzadkości florystycznych wymienić można: wielosił błękitny - roślinę północną oraz bardzo rzadki mech Paludella sąuarrosa. Spotkać tu można tak rzadkie w kraju zwierzęta, jak: bielika, orlika krzykliwego, puchacza czy wilka, a w okresie jesienno-zimowym na strumieniu Pierwos zaobserwować można interesującego ptaka rzek górskich i wyżynnych - pluszcza.

6. Czaplisko - Ławny Lasek - rezerwat ornitologiczny, pow. 7,62 ha. Chroniony jest ponad 200-letni drzewostan sosnowy, gdzie niegdyś była kolonia czapli siwej.

7. Czapliniec - rezerwat ornitologiczny, pow. 17,10 ha. Rezerwat chroni ponad 200-letni drzewostan sosnowy, gdzie wcześniej była kolonia czapli siwej.  

8. Jezioro Łuknajno - rezerwat ornitologiczny, pow. 709,97 ha. Chroni jedną z największych ostoi łabędzia niemego w Polsce. W okresie letnio-jesiennym prze­bywa tu do 2 500 łabędzi. Obserwowano w rezerwacie ponad 175 gatunków ptaków, z których 95 gniazduje. W 1977 r. jezioro zostało uznane przez UNESCO za rezerwat biosfery (MaB), a w 1978 r. wpisano je na listę międzynarodowych rezerwatów Kon­wencji RAMSAR. Odbywa tu lęgi kaczka hełmiatka, gatunek występujący w rejonie Morza Azowskiego i Kaspijskiego. Zobaczyć też można bielika, błotniaka stawo­wego, czaplę siwą, kormorana, rybitwę czarną, a na wodzie łyski, perkozy oraz kacz­ki płaskonosa i rożeńca. Występuje tu remiz a w trzcinach rzadka wąsatka.  

9. Jezioro Warnołty - rezerwat krajobrazowo-ornitologiczny, pow. 373,3 ha. Chroni płytkie, zarastające jezioro, stanowiące odnogę Śniardw. Jest to obszar lęgowy wielu gatunków ptaków wodno-błotnych oraz miejsce żerowania rzadkich gatunków ptaków drapieżnych. Są wśród nich: łabędź niemy, czapla siwa, kokoszka wodna, łyska, kaczka krzyżówka, perkoz dwuczuby, bielik, kania czarna i ruda. Jest to jezioro eutroficzne z dobrze wykształconą roślinnością wodną, której głównym składnikiem jest trzcina pospolita. Jej skupiska wnikają daleko w obręb powierzchni wodnej. Jezioro otaczają skupienia roślinności turzycowej, zarośli wierzbowych, a miejscami lasów olszowych 

10. Jezioro Lisiny - rezerwat florystyczny, pow. 15,78 ha. Obejmuje zarastające jezioro śródleśne z silnie zarośniętymi brzegami i stanowiska rzadkich roślin szuwarowych i wodnych (kłóć wiechowata, jezierza giętka). Zespół trzciny pospolitej okala niemal całe jezioro pasem równej szerokości. Na skraju tego zespołu występuje szuwar kłóci wiechowatej. Na uwagę zasługuje również bogactwo mchów. Dno jezio­ra pokryte jest warstwą mułu ok. 4 m.

11. Krutynia-zwany: Krutynia Dolna - rezerwat krajobrazowo-florystyczno-faunis-tyczny, pow. 969,33 ha. Rezerwat obejmuje dolny odcinek rzeki Krutyni, jeziora Gardyńskie, Malinówko, Dłużec i Smolak oraz przyległe lasy, torfowiska i łąki. W obrębie rezerwatu Krutynia ma szerokość ok. 30 m i głębokość 2-7 m. Charakte­ryzuje się powolnym prądem i silnie wykształconymi meandrami. Rezerwat chroni fragment Parku o najbogatszej florze i faunie. Wśród roślin na uwagę zasługuje 10 gatunków storczyków z takimi rzadkościami, jak listera sercowata, lipiennik Loesela, podkolan biały, a także owadożerne rośliny - rosiczka i pływacze oraz efektowne rośliny takie, jak pełnik europejski, orlik pospolity, lilia złotogłów, sasanka łąkowa. Do rzadkich roślin należą: o stepowym charakterze - zawilec wielkokwiatowy i dzwonek boloński; relikty glacjalne - wielosił błękitny, turzyce -strunowa i luźnokwiatowa; a także wełnianka delikatna, bagnica torfowa, rdest-nica nitkowata. Gnieżdżą się tu rzadkie gatunki ptaków: bielik, rybołów, orlik krzykliwy, puchacz, żuraw, zimorodek, derkacz i wodniczka.

Rezerwaty przyrody znajdujące się w sąsiedztwie Parku

12. Jezioro Nidzkie - rezerwat krajobrazowy, pow. 2934,71 ha. Ochroną objęto je­zioro rynnowe - ciekawe pod względem limnologicznym i faunistycznym, z przyle­głymi lasami, w których dominują starodrzewy sosnowe. W kilku miejscach na wschodnim brzegu zachowały się stare dęby i dorodne lipy. W rezerwacie występuje kania czarna, dość często spotkać można czaplę siwą. Bardzo rzadko spotyka się rysia.

13. Jezioro Pogubię Wielkie - rezerwat ornitologiczny, pow. 691,73 ha. Chronione są tu miejsca lęgowe ptaków wodno-błotnych oraz naturalne tarliska wielu gatunków ryb. Jest to płytkie zarastające jezioro o średniej głębokości około l m, porośnięte skupiskami ramienic, na obrzeżach szuwarami trzcinowymi. W północnej części znajduje się wyspa porośnięta wysokopiennym lasem.

14. Gązwa - rezerwat torfowiskowy, pow. 204,76 ha. Rezerwat chroni kompleks torfowisk śródleśnych przejściowych i wysokich. Szczególnie cenne jest tu torfo­wisko wysokie typu kontynentalnego z rzadkimi roślinami takimi, jak: bagno zwyczajne, bażyna czarna, żurawina błotna, borówka bagienna, wełnianka poch-wowata, rosiczka okrągłolistna oraz bardzo rzadką rosiczka długolistną.

15. Jeziorko koło Drozdowa - rezerwat torfowiskowy, pow. 9,93 ha. Rezerwat utwo­rzony dla ochrony trzęsawiska torfowego ze zbiorowiskami roślinnymi torfowisk nis­kich, przejściowych i wysokich oraz stanowiskami rzadkich i zagrożonych gatunków roślin. W rezerwacie chronione jest stanowisko brzozy niskiej - jedno z lepiej zacho­wanych na Pojezierzu Mazurskim oraz jedyne na Pojezierzu Mazurskim stanowisko gnidosza królewskiego. Z innych rzadkości chroni się tu stanowiska wełnianeczki alpejskiej, lipiennika Loesela, wełnianki delikatnej i ponikła skąpokwiatowego.

Zainteresowanie starymi, potężnymi drzewami w Polsce sięga czasów króla Władysława Jagiełły, który wydał edykt o potrzebie ochrony cisów. Władysław Szafer pisał: „Adam Mickiewicz po raz pierwszy sędziwe drzewa nazwał pomnika­mi, podnosząc je tym określeniem do rzędu pamiątek przeszłości godnych szacunku i ochrony na równi z ręką ludzką tworzonymi pomnikami historycznej sławy". Pomnikami przyrody są poszczególne stare drzewa lub całe ich grupy, np. aleje, których ochrona leży w interesie publicznym ze względów naukowych, estety­cznych, historyczno- pamiątkowych, zdrowotnych i społecznych, a przede wszys­tkim z uwagi na krajobraz. Do końca 1999 r. uznano za pomniki przyrody na terenie Mazurskiego Parku Krajobrazowego 94 obiekty, w tym 4 głazy narzutowe i 90 drzew. Są to najczęściej stare dęby, występujące pojedynczo lub w grupach, sosny o ciekawych kształtach, malownicze aleje lipowe, a wśród głazów - granity i gnejsy. Część z nich można łatwo zobaczyć, gdyż znajdują się we wsiach, na skraju lasu. Aleje doprowadzają do miejscowości i osad lub zabudowań leśniczówek. Stare drzewa, aleje oraz zadrzewienia śródpolne (jabłonie, grusze, jarzębiny i inne), które oprócz dekoracyjnej roli w krajobrazie, pełniły kiedyś ważną rolę jako miejsca odpoczynku i schronienia w czasie posiłków ludzi i zwierząt pracujących w polu, są nieodzownym elementem w kształtowaniu malowniczego mazurskiego krajobrazu. Niekiedy wiążą się z nimi legendy, wspomnienia, uczucia tych, którzy w ich sąsiedztwie przeżyli życie lub też upamiętniają imiona bliskich oraz zasłużo­nych ludzi w naszym regionie.

Godnymi obejrzenia i łatwymi do odszukania w terenie są między innymi:

1. „Zakochana Para", para drzew, gdzie dąb obejmuje konarami sosnę - rosnąca 200 m na zachód od wsi Krutyń, przy drodze prowadzącej do „Plaży Krutyńskiej" nad Jeziorem Mokrym; dąb szypulkowy - obw. 200 cm, wys. 18 m, sosna zwyczajna -obw. 275 cm, wys. 27 m,

2. „Dąb Krutyński", dąb rosnący przy drodze z Krutyni do Jeziora Mokrego, w lesie przy szlabanie; dąb szypulkowy - obw. 530 cm, wys. 25 m,

3. „Mazurski Dąb Bartny", dąb bartny rosnący na skraju rezerwatu „Zakręt", ok. 200 m w głąb lasu ścieżką obok „Dębu Krutyńskiego", pszczoły wymarzły w czasie ostrej zimy w 1979 r.; dąb szypulkowy - obw. 315 cm, wys. 28 m,

4. „Dąb nad Mukrem" im. Karola Małłka, rosnący na wschodnim brzegu Jeziora Mokrego w rezerwacie „Królewska Sosna", ok. l km od miejscowości Zgon, przy drugiej zatoce od Zgonu; dąb szypulkowy - obw. 552 cm, wys. 30 m,

5. „Królewska Sosna", martwa, przy drodze biegnącej wzdłuż Jeziora Mokrego na wschodnim brzegu naprzeciwko ścieżki prowadzącej do „Dębu nad Mukrem", ok. l km od miejscowości Zgon; sosna zwyczajna - obw. 360 cm, wys. 35 m,

6. „Bracia Syjamscy", dęby rosnące w przy drodze leśnej, odchodzącej od drogi gruntowej prowadzącej z osady Kołoin do Cierzpięt, 200 m od leśniczówki Kołoin; zrośnięte l galęzią 2 dęby szyputkowe - o obw. 85 cm, 110 cm i wys. 10 m,

7. Dwa dęby szypułkowe przy siedzibie Nadleśnictwa Strzałowe, w miejscowości Lipowo; obw. 420 cm i 450 cm, wys. 28 m,  

8. „Dąb Diany", największy dąb w Mazurskim Parku Krajobrazowym, rosnący w grądzie przy północno-zachodnim brzegu Jeziora Gardyńskiego; dąb szypulkowy -o obw. 610 cm, wys. 29 m,

9. „Dąb Oliwii", dąb kandelabrowy rosnący l km na południowy zachód od wsi Bobrówko; dąb szypulkowy - o obw. 440 cm, wys. 29 m,

10. Klon zwyczajny w miejscowości Nowy Most, przy drodze wiejskiej obok posesji W. Baby; obw. 345 cm, wys. 28 m,  

11. Dąb szypułkowy we wsi Ukta, 50 m od skrzyżowania dróg Mrągowo - Mikołajki; obw. 332 cm, wys. 30 m,

12. Dąb szypułkowy we wsi Ukta, na placu Szkoły Podstawowej; obw. 330 cm, wys. 30 m,

13. Wierzba krucha we wsi Ukta, przy rozwidleniu dróg w kierunku wsi Wojnowo i Osiniak; obw. 302 cm, wys. 25 m,

14. Aleja lipowa we wsi Ukta, droga gruntowa od zlewni mleka do granicy lasu w kierunku osady Kamień; 23 lipy drobnolistne - o obw. od 208 do 430 cm, 3 klony pospolite o obw. od 202 do 250 cm; wys. drzew: 15-25 m,

15. Lipa drobnolistna we wsi Iznota przy drodze publicznej, biegnącej w lewo za mostem; obw. 302 cm, wys. 25 m,

16. Osiem klonów pospolitych w miejscowości Iznota, przy drodze publicznej; o obw. od 200 do 340 cm, wys. drzew: 20-25 m,

17. Lipa drobnolistna we wsi Niedźwiedzi Róg, 50 m od j. Śniardwy; obw. 390 cm, wys. 27 m,

18. Lipa drobnolistna, bartna w osadzie Kadzidłowo k. wsi Ukta, naprzeciw za­budowań W. Sucheckiego; pszczoły wymarzły w czasie ostrej zimy w 1979 r.; obw. 318 cm, wys. 25 m,

19. „Kłóć wiechowata", stanowisko rzadkiej rośliny wodnej występującej w jeziorze Lisunie Małe, w pasie trzcinowisk, w gminie Mikołajki - Nadleśnictwo Maskulińskie

20. Głaz narzutowy, różowy granit na półwyspie Kusnort na południowy wschód od Mikołajek; jest to największy głaz narzutowy w Mazurskim Parku Krajobra­zowym; obw. 1215 cm, wys. 2 m,

21.Głaz „Edward", szary granitognejs na zachód od osady Zakręt w gminie Piec-ki; obw. 680 cm, wys. 1,4 m,

22. „Dęby Królewskie" w miejscowości Ruciane Nida, przy szosie do Pisza po lewej stronie, naprzeciwko Wyłuszczarni Nasion; 2 dęby szypułkowe: „Dobko" o obw. 550 cm, wys. 29 m (bliżej ulicy) i „Gniewko" o obw. 470 cm, wys. 26 m.

Mazury spośród innych krain Polski wyróżniają się nieprzeciętnymi walorami przyrodniczymi i krajobrazowymi. Walory te były i są coraz większym magnesem ściągającym tu wielu gości polskich i zagranicznych. Niestety, i ta piękna kraina od dziesiątków lat poddana była gospodarczej presji ze strony człowieka, czego wynikiem był gwałtowny wyrąb lasów, osuszanie terenów bagiennych, torfowisk a nawet całych jezior, a w ostatnim czasie także agresywna chemizacja i zabudowa brzegów wód. Aby zachować dla potomnych chociaż fragment niezniszczonego i reprezentatywnego krajobrazu mazurskiego, prof. Władysław Szafer, znany botanik z Krakowa i zaangażowany działacz w międzynarodowym ruchu ochrony przyrody, w połowie lat 60-tych, zaproponował utworzenie Mazurskiego Parku Narodowego.

W ideę tę zaangażował się ówczesny i wielce zasłużony w ochronie przyrody Warmii i Mazur Wojewódzki Konserwator Przyrody Jan Panfil. W skład parku narodowego miał wejść najpiękniejszy obszar Pojezierza Mazurskiego, północno-zachodnia część Puszczy Piskiej z rzeką Krutynią i Jezioro Nidzkie. Sprzeciwiło się temu lobby gospodarcze - leśnictwo, myślistwo i masowa turystyka.

Równolegle wrócono do opracowanej i zreferowanej przez doc. Tadeusza Szczęsnego w 1966 r. na sesji Państwowej Rady Ochrony Przyrody koncepcji parków krajobrazowych na Mazurach takich, jak: Krutynią i Jezioro Nidzkie o funkcjach przyrodniczych oraz Śniardwy o charakterze wypoczynkowym. W 1970 r. Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej podjęło uchwałę o utworze­niu Mazurskiego Parku Krajobrazowego (jako formy przejściowej do czasu utworzenia parku narodowego). Jezioro Nidzkie, które nie włączono do Mazurskiego Parku Krajobrazowego, zostało w wyniku wspólnych działań Jana Panfila i działacza turystyki Kazimierza Saysse-Tobiczyka, uznane w 1972 r. za rezerwat przyrody.  

Po reformie podziału administracyjnego kraju w 1975 r. i utworzeniu wojewódz­twa suwalskiego, prawnicy podnieśli problem błędnej procedury prawnej przy powołaniu parku krajobrazowego w 1970 r. W związku z tym wznowiono utworzenie Mazurskiego Parku Krajobrazowego mocą uchwał Wojewódzkich Rad Narodowych w Suwałkach z dnia 5 grudnia 1977 r. i w Olsztynie z dnia 8 grudnia 1977 r. Tak więc, 1977 r. uznaje się za oficjalną datę utworzenia Mazurskiego Parku Krajobrazowego. W granicach tych Park liczył ok. 49 tyś. ha, a jego strefa ochronna ok. 19 tyś. ha. Obejmował on swoimi granicami część gmin Mrągowo, Piecki i Świętajno w województwie olsztyńskim oraz Mikołajki, Ruciane Nida, Pisz i Orzysz w województwie suwalskim.  

Rok później powołano Społeczną Radę Koordynacyjną Mazurskiego Parku Krajobrazowego. Pierwszym jej przewodniczącym został znany artysta malarz Andrzej Strumiłło, a wiceprzewodniczącym prof. Benon Polakowski z ART w Olsztynie. W późniejszych latach dużą rolę odgrywał w Radzie zmarły prof. Wirgiliusz Żurowski. Zadaniem Rady było wydawanie opinii w sprawach pro­blematycznych i większych inwestycji związanych z terenem Parku i jego strefy ochronnej.  

W 1983 r. przy Wojewódzkim Konserwatorze Przyrody w Olsztynie utworzono pierwszy etat urzędniczy - inspektora, związany z ochroną terenu Parku. Funkcję tę pełnił do 1990 r. Jerzy Kruszelnicki. Był to dobry okres w dziejach Parku, którego powierzchnię, w tym czasie, udało się powiększyć do niespełna 54 tyś. ha i utworzono na jego terenie 2 duże rezerwaty przyrody - „Krutynię Dolną" (969,33 ha) i „Pierwos" (605,48 ha). W tym czasie Konserwatorzy Przyrody w Olsztynie - Stanisław Dąbrowski i w Suwałkach - Zdzisław Szkiruć postarali się o etaty dla zawodowych strażników Parku - po czterech w każdym województwie. W czerwcu 1985 roku z inicjatywy Jerzego Kruszelnickiego odbyło się w Olsztynie plenarne posiedzenie Komitetu Ochrony Przyrody Polskiej Akademii Nauk w sprawie przyspieszenia prac nad utworzeniem Mazurskiego Parku Narodowego. Jednym z głównych wyników obrad miało być utworzenie grupy roboczej, która pilotowałaby prace związane z tworzeniem parku naro­dowego mniej więcej w granicach parku krajobrazowego. Misję utworzenia tej grupy otrzymał prof. Zdzisław Kajak z Instytutu Ekologii PAN. Brak poparcia potencjalnych członków grupy z ośrodka olsztyńskiego doprowadził do tego, że misja ta zakończyła się fiaskiem, a sprawa parku narodowego została odłożona na czas nieokreślony.  

W 1988 r. Wojewodowie - Olsztyński i Suwalski powołali Zarząd Mazurskiego Parku Krajobrazowego z siedzibą w Ukcie, którą w 1990 r. przeniesiono do miejsco­wości Krutyń. Dyrektorem Zarządu został nadleśniczy terenowy w Nadleśnictwie Strzałowe Feliks Kaczanowski, a od 1998 r. Grzegorz Wagner.

Następne lata pokazały jednak, że pomimo utworzenia Zarządu, taka forma jak park krajobrazowy nie wystarcza do utrzymania dotychczasowych przyrodni­czych i krajobrazowych walorów tego obszaru (nielegalne budownictwo, nie­uporządkowany ruch turystyczny, nastawiona przede wszystkim na zysk gospo­darka leśna i rybacka). W związku z tym, pracownicy Zarządu (J. Kruszelnicki, G. Wagner) przygotowali w latach 1990-93 dokumentację potrzebną do utworzenia Mazurskiego Parku Narodowego. Dokumentacja do wniosku o utworzenie MPN została sporządzona i uzasadniona naukowo w dwóch wersjach: I - 31496 ha, II -47121 ha (z jeziorem Śniardwy). We wrześniu 1991 r. Państwowa Rada Ochrony Przyrody opowiedziała się za pierwszą wersją, która obowiązuje jako oficjalny projekt do chwili obecnej.  

W następnych latach parlamentarzyści i przedstawiciele Ministerstwa Ochrony Środowiska, Zasobów Naturalnych i Leśnictwa, chcąc uzyskać poparcie dla idei parku narodowego na Mazurach, spotykali się wielokroć z przedsta­wicielami Lasów Państwowych i Samorządów w tej sprawie, ale bez konkretnych rezultatów. Utworzenie parku narodowego na Mazurach jest sprawą nadal otwartą.

Szlak kajakowy rzeki Krutyni jest uznawany za najpiękniejszy w Polsce i naj­popularniejszy w całej Europie. Długość całego szlaku, licząc od wsi Zyndaki do jeziora Bełdany wynosi ok. 102 km. W granicach Mazurskiego Parku Kraj­obrazowego, od wsi Spychowo, znajduje się połowa tej trasy, stąd warto przed­stawić także walory górnej części szlaku, położonej poza Parkiem.

Powierzchnia dorzecza Krutyni wynosi około 640 km². Najwyższe wzniesienia w dorzeczu o wysokości 211 m n.p.m. znajdują się na wschód od wsi Warpuny, w pobliżu której do Jeziora Warpuńskiego wpada mały ciek, zasilany wodami z terenów źródliskowych na łąkach wsi Burszewo, dając początek całemu szlakowi wodnemu rzeki Krutyni. Najniższe tereny położone są na końcu szlaku przy jeziorze Bełdany na wysokości 116 m n. p.m.Cały szlak Krutyni wziął nazwę od właściwej rzeki Krutyni, liczącej ok. 26 km długości, która wypływa z Jeziora Krutyńskiego i wpada do Jeziora Gardyńskiego. Pozostałe rzeki i strumienie, łączące poszczególne jeziora na szlaku, są krótkie i w dużej części uregulowane. Są to: Sobiepanka wypływająca z jeziora Lampasz, Grabówka wypływająca z jeziora Kujno, Dąbrówka z Jeziora Białego, Babięcka Struga, która jest wynikiem połączenia się Ganckiej Strugi, wypływającej z jeziora Gant i Tejsówki wypływającej z jeziora Tejsowo. Babięcka Struga przepływa przez wieś Babięta, gdzie zlokalizowano młyn wodny, który wymaga przeniesienia kajaków. Bocznym dopływem głównego szlaku jest rzeka Babant wpadająca od zachodu do jeziora Tejsowo, która jest zbyt płytka dla kajakarstwa. Rzeka Babant wypływa z jezior Babięty Małe i Babięty Wielkie (271 ha), które jest najgłębszym jeziorem całego dorzecza Krutyni (65 m głęb.). Z jeziora Zyzdrój wypływa szeroka rzeka Zyzdrojska Struga o dużych walorach przyrodniczych. W tym miejscu znaj­duje się największa śluza na całym szlaku, piętrząca wodę do 5,2 m. Następna rzeka szlaku - Spychowska Struga, wypływająca z Jeziora Spychowskiego, ma mniejsze walory, ze względu na sąsiedztwo nieuporządkowanej zabudowy Spychowa i Koczka. Największą renomą wśród turystów krajowych i zagranicznych cieszy się właściwa Krutynia. Najpopularniejszym jej odcinkiem jest fragment o długości 2,5 km od Jeziora Krutyńskiego do wsi Krutyń. Rzeka wraz z Jeziorem Krutyńskim ma tu status rezerwatu przyrody, jest płytka, stosunkowo szeroka, o łatwo dostępnych brzegach, malowniczo przebijająca się przez wzgórza morenowe. Korony przybrzeżnych drzew miejscami zasklepiają się nad korytem rzeki tworząc leśny tunel, często skąpany w mgłach, o zielonkawym półmroku letnią porą, a mieniący się barwami żółci i czerwieni jesienią. Tu ze względu na płytką i przeźroczystą wodę można łatwo zauważyć czerwone plechy krasno-rostów, porastających kamienie rzeczne oraz żywo-zielone skupienia gąbek słodkowowodnych, przytwierdzonych do dna rzeki. Na tym odcinku tradycyjnie od kilkudziesięciu lat odbywają się przejażdżki łódkami „na pych", pchanych kijami przez tzw. sztakerów. Poniżej w Zielonym Lasku znajduje się drugi na szlaku młyn wodny z małą elektrownią. Poniżej wsi Rosocha, prawym dopływem Krutyni - Dusianką, można dopłynąć do jeziora Duś i odwiedzić klasztor starowierców w Wojnowie. Dolny odcinek rzeki Krutyni, poniżej wsi Ukta, chroniony w rezerwacie „Krutynia Dolna", nie jest taką atrakcją dla turystów jak Krutynia w górnym biegu, lecz stanowi prawdziwą ucztę dla miłośników przyrody, z uwagi na dziki charakter i niedostępność bagnistych brzegów. Rzeka na tym odcinku charak­teryzuje się licznymi meandrami, nie zmieniającymi koryta od tysięcy lat oraz znaczną głębokością (do 7 m). Dwukilometrowy fragment rzeki poniżej Ukty, zwany jest popularnie „Małą Amazonką", z uwagi na liczne powalone pnie drzew, co nadaje całej scenerii egzotyczny charakter. Poniżej wsi Nowy Most, lewym dopływem Krutyni - Garcianką, możemy prze­dostać się na jezioro Skok we wsi Bobrówko. Ostatnia rzeka szlaku to Czarna Rzeka, łącząca jezioro Jerzewko z Bełdanami, zwanymi ostatnio „Marszałkowską Mazur", z uwagi na masowy ruch żaglówek, motorówek, skuterów wodnych i statków tury­stycznych. Stąd możemy skierować się na północ do Mikołajek lub na południe do Rucianego Nidy i dalej na malownicze, śródleśne Jezioro Nidzkie, będące rezerwatem przyrody, opiewane w poezji Konstantego Ildefonsa Gałczyńskiego. Poeta wiele czasu spędził w leśniczówce Pranie, gdzie obecnie mieści się muzeum, poświęcone jego pamięci. W dorzeczu Krutyni znajduje się około 90 jezior po­wyżej l ha. Pierwsze z dużych jezior - Gielądzkie (416 ha) jest mało atrakcyjne z uwagi na postępującą zabudowę na zachodnim brzegu. Następne Jezioro Lam-packie (278 ha) charakteryzuje się malowniczym, wysokim zachodnim brzegiem. Jezioro to przechodzi w wąską rynnę jeziora Lampasz, przypominającą rzekę. Kolejnym jeziorem jest nieduże Kujno, którego walory krajobrazowe są zagro­żone zbyt dużymi planami inwestycyjnymi w rejonie wsi Grabowo. Na zachód od Kujna, 4 km poza głównym szlakiem, położone jest śródleśne i głębokie jezioro Piłakno (279 ha), którego malownicze położenie jest „nadwyrężone" przez lokali­zację kilku ośrodków wypoczynkowych na wschodnim brzegu. Po przepłynięciu śródpolnego, długiego jeziora Dłużec wpływamy na rozlegle i jeszcze mało zabu­dowane Jezioro Białe (374 ha) z czterema wyspami w północnej części. Od Jeziora Białego zaczyna się puszczański fragment szlaku, co możemy odczuć płynąc urokliwymi rynnowymi jeziorami Gant, Zyzdrój Wielki (200 ha) i Zyzdrój Mały. Na zachodnim brzegu jeziora Zyzdrój Wielki znajdują się bagniste zatoki, poroś­nięte bujną roślinnością, a na wschodnim brzegu możemy obserwować zjawiska abrazyjne, polegające na naturalnych obrywach stromych brzegów, wywołanych między innymi podcinaniem ich przez krę lodową. Po minięciu mało atrakcyjnego i o odlesionych brzegach Jeziora Spychowskiego docieramy do następnego pusz­czańskiego kompleksu jezior, już na terenie Mazurskiego Parku Krajobrazowego. Są to Zdrużno (247 ha), Uplik (65 ha), Mokre (815 ha) i Krutyńskie (55 ha). Te dwa ostatnie są najatrakcyjniejszymi pod względem krajobrazowym jeziorami Parku. Perełką przyrodniczą jest kompleks trzech ostatnich jezior szlaku Krutyni -Gardyńskiego, Malinówka i Jerzewka, gdzie bez trudu możemy ujrzeć tak rzadkie gatunki ptaków, jak bielika czy rybołowa. Dorzecze Krutyni jest bogate w zabytki kultury człowieka, do których zaliczamy starożytne i średniowieczne staropruskie grodziska i kurhany oraz obiekty nowożytne, w postaci kościołów i pałaców. Należy tu wymienić następujące obiekty: osadę nawodną z epoki brązu przy południowo-zachodnim brzegu jeziora Piłakno, dwa wczesnośredniowieczne grodziska - na północno-zachodnim brzegu Jeziora Lampackiego i nad jeziorem Majcz Wielki k. Lipowa; tu z wałem obronnym, dwa kurhany nad jeziorem Pierwój i jeden kurhan z kamienną konstrukcją w rejonie Rybna, cmentarzysko z V w. z grobami ciałopalnymi w Uklance na zachodnim brzegu Jeziora Mokrego, gdzie znaleziono dodatkowo charakterystyczne dla plemion pruskich pochówki koni. Z zabytków nowożytnych godnymi wymienienia są: kościół gotycki w Nawiadach, kościół w Sorkwitach z barokowym wystrojem, zespół pałacowy w Sorkwitach z XVIII w. przebudowany w XIX w. w stylu angielskim, drewniana dzwonnica z dwoma dzwonami z Królewca przy kościele w miejscowości Ukta, murowany klasztor starowierców i drewniana cerkiew prawosławna we wsi Woj-nowo.

Dla zachowania walorów przyrodniczych, krajobrazowych i kulturowych całego dorzecza Krutyni, oprócz Mazurskiego Parku Krajobrazowego i położonych w jego granicach rezerwatów przyrody, wcześniej opisanych, wyznaczono na początku 2000 r. w zachodniej części dorzecza Krutyni obszary chronione w formie zespołów przyrodniczo-krajobrazowych o nazwach „Jeziora Sorkwickie" (pow. 4460 ha), „Rzeka Babant i Jezioro Białe" (pow. 11615 ha), „Zyzdrój" (pow. 1430 ha). Ochronie podlega tu młodoglacjalny krajobraz z licznymi osobliwościami przy­rodniczymi, czego przykładem jest występowanie tak rzadkich gatunków zwierząt, jak reliktowy skorupiak Pallasea quadrispinosa, licznie występujący w jeziorze Babięty Wielkie, motyl paź żeglarz, perkoz rdzawoszyi, pluszcz spoty­kany często w okresie jesienno-zimowym na rzece Babant, bocian czarny, rybołów oraz orzeł przedni, widywany w okolicach Rańska i jeziora Stromek.

Uwaga!

Kajakowe spływy grupowe w granicach Mazurskiego Parku Krajobrazowego mogą odbywać się tylko w okresie lata kalendarzowego od 22 VI - 22IX, z udziałem uprawnionego przewodnika. W tej sprawie należy kontaktować się z dyrekcją Mazurskiego Parku Krajobrazowego. Zrywanie jakichkolwiek roślin i chwytanie zwierząt poza miejscami wyznaczonymi do wędkarstwa, jest na szlaku Krutyni zabronione.

W całym dorzeczu Krutyni obowiązuje strefa ciszy oraz zakaz biwakowania poza miejscami wyznaczonymi i oznakowanymi!

Część ścieżek jest oznakowana w terenie, część wymaga przewodnictwa specjalistycznego.  

  I   KRUTYŃ   -    OKOLICE      

Rezerwat – „Zakręt”   -  ścieżka prowadzi przez rezerwat torfowiskowy  "Zakręt",  wokół jednego z trzech jeziorek dystroficznych. Umożliwia poznanie roślinności   torfowiskowej z osobliwością roślinną, jaką jest owadożerna rosiczka oraz podziwianie    "pływających wysp torfowiskowych".

  Ścieżka dostosowana jest do poruszania się wózkami  inwalidzkimi.  Długość ścieżki - ok. 3 km + 0,5 km - powrót do Krutyni. 

Rezerwat – „Krutynia”  -  ścieżka prowadzi z miejscowości Krutyń przez rezerwat   „Krutynia”, wzdłuż brzegu rzeki, do Jeziora Krutyńskiego. Ścieżka umożliwia poznanie krajobrazu ukształtowanego przez ostatnie zlodowacenie. Rzeka płynie tu w malowniczym jarze, porośniętym przez lasy mieszane. W rezerwacie spotkać można zimorodki, wydry, norki   amerykańskie oraz poznać rośliny runa leśnego. Na kamieniach w rzece Krutyni zobaczyć   można krasnorost Hildebrandtia rivularis, świadczący o czystości wody.

  Długość ścieżki - ok. 2,5 km + 2,5 km - powrót do Krutyni.   

Krutyń - Zgon  -  ścieżka przyrodnicza prowadzi na zachód od wsi Krutyń, wzdłuż  wschodniego brzegu mezotroficznego Jeziora Mokrego oraz przez rezerwat "Królewska   Sosna".  Umożliwia poznanie przyrody rezerwatu "Królewska Sosna"  i podziwianie   pomnikowych drzew: "Zakochana Para", "Dąb nad Mukrem im. Karola Małłka”, „Sosna Królewska”, która jest już martwym drzewem.  

  Długość ścieżki - ok. 8 km + 4 km - powrót do Krutyni. 

Krutyń - Rosocha  -  ścieżka prowadzi z Krutyni na południe wzdłuż rzeki Krutyni,   a następnie wśród lasów i młodników w kierunku wsi Zgon, aż do śródleśnych,   torfowiskowych jeziorek, otoczonych borem bagiennym. Ścieżka umożliwia poznanie różnic   pomiędzy naturalnym i hodowlanym lasem oraz poznanie różnowiekowych hodowli leśnych.  

  Długość ścieżki - ok. 6,5 km + 4 km - powrót do Krutyni. 

Rosocha - Wojnowo  -  ścieżka prowadzi przez głazowiska  koło wsi Rosocha   i wsi Wojnowo, wchodzące w skład moreny czołowej, ciągnącej się wzdłuż   drogi Zgon - Ruciane.  Można porównać tu morenę czołową, zbudowaną z dużych bloków   skalnych z sandrową równiną,  rozciągającą się na południe od szosy Zgon - Ruciane.  Wycieczkę zakończyć można zwiedzeniem zabytków architektury sakralnej   i mieszkalnej rosyjskich osadników z połowy XIX wieku, we wsi Wojnowo.

  Długość ścieżki - ok. 3 km + ok. 11 km - powrót do Krutyni. 

  II   MIKOŁAJKI   -   OKOLICE  

Rezerwat – „Jezioro Łuknajno”  -  to ścieżka przyrodnicza, prowadząca od cmentarza w Mikołajkach do wież widokowych nad Jeziorem Łuknajno. Wieże widokowe umożliwiają obserwację łabędzi zatrzymujących się na jeziorze, w czasie   wędrówek (do 2 500 osobników) oraz innych ptaków wodno-błotnych, a także ptaków drapieżnych.   Atrakcją rezerwatu jest możliwość obserwacji żerującego bielika.

  Długość ścieżki - ok. 6,5 km + 4 km - powrót do Mikołajek.

1     19 km    JEZIORO  MOKRE

Trasa rowerowa, która prowadzi wzdłuż brzegów Jeziora Mokrego. Przejeżdżając przez rezerwat „Królewska Sosna” można poznać osobliwości florystyczne tego rezerwatu, do których należą pomnikowe drzewa: „Królewska Sosna” i „Dąb im. Karola Małłka”, dystroficzne jeziorka śródleśne z reliktową florą  polodowcową torfowisk wysokich i przejściowych. Półwysep Ławny Lasek to miejsca wczesnego osadnictwa .

2     10 km   REZERWATY  KRUTYŃSKIE

Trasa prowadzi z Krutyni do trzech rezerwatów „Krutynia” , „Zakręt”, „Królewska Sosna”. Pozwala na zapoznanie się z przyrodą tych rezerwatów.

3      17 km   KULTUROWO-HISTORYCZNA

Trasa ta prowadzi przez głazowiska koło wsi Rosocha i Wojnowo, które znajdują się w pasie moreny czołowej fazy poznańskiej zlodowacenia bałtyckiego (Wűrm) w pobliżu jej styku z terenem sandrowym, rozciągającym się na południe. W Wojnowie zwiedzić można klasztor i molennę staroobrzędowców oraz cerkiew prawosławną rosyjskich osadników z pierwszej połowy XIX wieku.

4      28 km   ERNSTA WIECHERTA

Trasa prowadzi z Krutyni do Piersławka, miejsca urodzin i młodości niemieckiego pisarza Ernsta Wiecherta, którego twórczość związana jest z Mazurami. Droga wiedzie nad jeziorami: Mokrym, Kołowin, Majcz Wielki. W Lipowie zobaczyć można średniowieczne grodzisko Galindów, ludu bałtyckiego.

5         12 km  KADZIDŁOWO – DOLNA KRUTYNIA

Trasa prowadzi z Krutyni do Kadzidłowa a następnie do rezerwatu "Krutynia Dolna”. W Kadzidłowie znajduje się „Park Dzikich Zwierząt”, w którym zobaczyć  można jelenie, daniele, dziki, bobry a nawet wilki. Na polanie „Ingrowy Grunt”  można skorzystać z kąpieli  w rzece Krutyni.

6         27 km  LEŚNICZÓWKA  PRANIE

Trasa wiedzie do lesniczówki Pranie nad Jeziorem Nidzkim, gdzie wypoczywał i tworzył K.I. Gałczyński.  Po drodze zobaczyć można młyn wodny i głazy  na wyeksploatowanej żwirowni.

Wiosną 1991 r. Mazurski Park Krajobrazowy przy współpracy z Muzeum Warmii i Mazur w Olsztynie zorganizował wystawę o tematyce przyrodniczej i archeologicznej. Eksponaty wystawiono w siedzibie Mazurskiego Parku Kraj­obrazowego w Krutyni. W części przyrodniczej wystawy przeważają ptaki występujące na Mazurach. Ekspozycja archeologiczna przedstawiała ślady bytności człowieka w Puszczy Piskiej i w pasie pojezierzy, od epoki kamienia poprzez epokę brązu i żelaza. Wiosną 1998 r. zwrócono wypożyczone eksponaty Muzeum w Olsztynie, natomiast część przyrodniczą przeniesiono do zabytkowej stodoły mazurskiej w centrum Krutyni. Kolekcja przyrodnicza liczy ponad 200 eksponatów zwierząt, stale powiększając się. Wszystkie eksponaty w naszym muzeum wykonane są po mistrzowsku przez dr. Janusza Dynowskiego.

Zwierzęta, które trafiają do naszego muzeum są najczęściej ofiarami przejechania, potrącenia lub zderzenia się z samochodami poruszającymi się po drogach Parku. Ptaki o dużej rozpiętości skrzydeł, jak bociany, łabędzie oraz drapieżne, często giną na liniach energetycznych. W sieci rybackie, czy kłusownicze zaplątują się i topią różne zwierzęta związane z wodami: bobry, wydry, ptaki wodne: kaczki, perkozy, perkozki i inne, a nawet żółwie błotne. Tylko część zwierząt nadaje się do preparowa­nia, z powodu zbyt silnych obrażeń. Ginących zwierząt w wyniku ludzkiej dzia­łalności, często bezmyślnej, są miliony każdego roku. W Danii, Holandii, Niemczech, Francji, Stanach Zjednoczonych i innych krajach przeprowadza się specjalne badania, pozwalające stwierdzić ilość ginących zwierząt dziennie i w skali roku. Nie są to pełne dane, gdyż nie uwzględniają ofiar szybkiej kolei, pojazdów poruszających się po drogach gruntowych i leśnych. Ilość skłusowanych zwierząt można obliczyć jedynie szacunkowo. Konające na poboczu lub w pasie przydrożnym zwierzęta są niezauważalne. W Polsce podejmowano pierwsze próby liczenia jeży i płazów przejechanych na drogach.  

Wśród eksponatów wyróżnia się kolekcja ptaków drapieżnych. Znajdują się w niej bieliki stary i młody, a także z rozpostartymi skrzydłami, kilka myszołowów umożliwiających zwrócenie uwagi na zmienność osobniczą, para krogulców pozwa­lająca zauważyć dymorfizm płciowy u ptaków drapieżnych. W innej gablocie można zaobserwować zmienność dymorficzną na przykładzie gili, zięb i grubodziobów. Wielką sympatią zwiedzających cieszą się bociany, zwłaszcza, gdy poznają historię ratowania młodego boćka, którego hodowaliśmy od pisklęcia - wyrzuconego z gniazda - do dużego ptaka. Jednak wrodzona wada serca stała się przyczyną jego śmierci. Gablota z sowami pomaga zapoznać się zwiedzającym z cechami przy­stosowawczymi tych ptaków do nocnej aktywności, a gablota z ptakami wodnymi umożliwia poznanie cech przystosowawczych do życia w środowisku wodnym.

Dobrze prezentowana jest rodzina krukowatych: kruk, gawron, wrona siwa, kawka, sójka, orzechówka oraz barwna sójka. Dużym zainteresowaniem cieszą się kowalik, dzięcioły i pełzacze z powodu różnych sposobów zdobywania pożywienia. Preparaty żmii i zaskrońca uczą odróżniania tych gatunków. Bobry, wydry, a wśród małych drapieżników ryjówka malutka, uświadamiają właściwą wielkość tych ssaków.  

W innym pomieszczeniu prezentowana jest przyroda Parku w obiektywie Waldemara Bzury, znanego fotografika przyrody. W muzeum przedstawiamy prace plastyczne o tematyce przyrodniczej, uczniów szkół podstawowych z terenu Parku.  

Kolekcja porostów umożliwia zwiedzającym poznanie gatunków mniej znanych roślin, będących wskaźnikami czystości powietrza.

Muzeum czynne jest od poniedziałku do piątku w godz. 8.00-15.00, a w okresie let­nim również w soboty i niedziele.

Edukacja ekologiczna w Mazurskim Parku Krajobrazowym prowadzona jest w postaci form stałych i okazjonalnych o bardzo szerokim zakresie.

Do stałych form edukacyjnych prowadzonych przez Park należą: lekcje muzealne - prowadzone w Muzeum Przyrodniczym MPK w Krutyni dla miejscowych szkól, przyjezdnych grup - o życiu i przystosowaniach zwierząt do zajmowanego środowiska,

wystawa fotograficzna - o tematyce przyrodniczej ze zdjęciami Waldemara Bzury, zajęcia terenowe - wycieczki, często do pobliskich rezerwatów, po ścieżkach przy­rodniczych dla dzieci, młodzieży szkolnej i studenckiej, grup kolonijnych oraz niepełnosprawnych na wózkach inwalidzkich,

referaty, pogadanki - połączone z wyświetlaniem przeźroczy, foliogramów, filmów video organizowane w szkołach i uczelniach dla młodzieży szkolnej i akademic­kiej, w ośrodkach kolonijnych, ośrodkach doradztwa rolniczego, domach kultury dla zainteresowanych, konkursy - wiedzy o Parku oraz plastyczne,

wydawanie biuletynu informacyjnego - „W krainie bociana białego" (od 2000 r.),

informacje - o przyrodzie Parku, atrakcjach turystycznych, możliwościach za­kwaterowania, wypożyczenia sprzętu turystycznego oraz zasadach zwiedzania terenu Parku, a w szczególności rezerwatów przyrody,

udostępnianie materiałów - do prac magisterskich, dyplomowych, referatowych dotyczących naszej działalności, tematów z zakresu ochrony przyrody w Parku i w Polsce,  

obozy naukowe i praktyki studenckie - w ramach współpracy między Parkiem i uczelniami takimi, jak: Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie, Uniwersytet Warszawski, Uniwersytet Łódzki, Uniwersytet Jagielloński, Instytut Ochrony Przyrody PAN w Krakowie, Wszechnica Mazurska w Olecku,

akcje - sprzątanie terenu Parku - wiosenne i jesienne porządki z udziałem pra­cowników i sympatyków Parku, młodzieży szkolnej, związane z „odśmiecaniem" rzeki Krutyni i brzegów jezior.

Wśród okazjonalnych form edukacyjnych znajdują się:

warsztaty - dla zainteresowanych zdobyciem kwalifikacji przewodnika po Mazurskim Parku Krajobrazowym oraz dla nauczycieli biologii i geografii we współpracy z Wojewódzkimi Ośrodkami Metodycznymi,

opracowanie materiałów informacyjnych - ścieżek przyrodniczych, tras rowe­rowych, folderów, map,

plenery malarskie - o tematyce przyrodniczej, •wystawy plastyczne.  

Na przełomie lat 2000/ 2001 Fundacja finansowała remont zabytkowej stodoły mazurskiej we wsi Krutyń, w której mieści się Muzeum Przyrodnicze Mazurskiego Parku Krajobrazowego. Fundacja finansuje i realizuje projekty, programy, opracowania oraz prace orga­nizacyjne związane z tworzeniem, utrzymaniem i funkcjonowaniem terenów chro­nionych i rzadkich gatunków roślin i zwierząt oraz obiektów zabytkowych i cennych architektonicznie. Tu znalazły się zrealizowane projekty wykupu i zagospodarowa­nia edukacyjno-turystycznego rezerwatów „Krutynia Dolna" i „Jezioro Łuknajno" we współpracy z Mazurskim Parkiem Krajobrazowym (projekt dofinansowany przez GEF i Ekofundusz), projekt ochrony wilka na Warmii i Mazurach (projekt dofinansowany przez REC), koordynacja akcji inwentaryzacji gniazd bociana białego w byłych województwach olsztyńskim i suwalskim. Fundacja nie korzysta z dotacji budżetu państwa. Środki finansowe pozyskuje głów­nie z darowizn osób prywatnych oraz realizacji programów ze środków pomocowych. Siedziba Fundacji znajduje się we wsi Krutyń, konto: Bank Gdański Oddział Mrągowo, nr rachunku 11601553-2206-132-3.

• wczesnośredniowieczne grodziska: w Lipowie i nad jeziorem Tyrkłem
• największy głaz narzutowy (różowy granit) o wymiarach: obw. 1215 cm, wys. 2 m, znajdujący się na półwyspie Kusnort k. Mikołajek
• układ zabudowy wsi Gałkowo, założonej przez staroobrzędowców
• klasztor staroobrzędowców w Wojnowie z 1847 r.    
• molenna staroobrzędowców w Wojnowie
• drewniana cerkiew prawosławna (1922-27) w Wojnowie
• kościół gotycki w Nawiadach z 1437 r. (obecny z ok. 1527 r.)
• kościół neogotycki w Ukcie z 1864 r.
• kościół neogotycki w Wejsunach z 1898 r.
• drewniana dzwonnica w Ukcie z 1846 r.
• młyn wodny na rzece Krutyni w Zielonym Lasku z XIX w.
• ruiny młyna wodnego na strumieniu Pierwos k. Bobrówka
• spiętrzenie strumienia na Uklance przy zachodnim brzegu Jeziora Mokrego
• ruiny zburzonego pod koniec II wojny światowej mostu kolejowego w Ukcie z końca XIX w.
• śluza w Guziance
• jaz między jeziorami Mokrym i Krutyńskim
• przeprawa promowa w Wierzbie
• zabudowania pojunkierskie w Krutyni i w Łuknajnie
• zespół pałacowo-parkowy w Baranowie
• Izba Pamięci pisarza Ernsta Wiecherta w Piersławku
• zabytkowa stodoła mazurska we wsi Krutyń, w której mieści się Muzeum Przyrodnicze MPK
• galeria rzeźby Zdzisława Grunwalda w Zełwągach
• Izba Regionalna Eugeniusza Bielawskiego w Wejsunach
• kolekcja sztuki ludowej Walentyny Dermackiej w Pieckach
• Park Dzikich Zwierząt w Kadzidłowie
• hodowle bobra i konika polskiego w Popielnie
• ferma jeleniowatych Stacji Badawczej Instytutu Parazytologii PAN w Kosewie Górnym
• półwysep Szeroki Ostrów z klifowymi brzegami i widokiem na całe jezioro Śniardwy
• park podworski w Brejdynach
• godne uwagi cmentarze ewangelickie w miejscowościach: Ukta, Krutyń, Bobrówko, Wojnowo oraz cmentarze staroobrzędowców w miejscowościach: Wojnowo, Gałkowo, Iwanowo, Kadzidłowo, Onufryjewo

• wjazdu do lasu pojazdami silnikowymi i zaprzęgowymi poza drogami publicznymi lub leśnymi oznakowanymi drogowskazami,
• zanieczyszczania gleby i wód (nie wolno używać środków myjących i piorących i myć pojazdów w zbiornikach i w ich pobliżu),
• zaśmiecania,
• rozkopywania gruntu, rozgarniania ściółki i niszczenia grzybów oraz grzybni,
• niszczenia lub uszkadzania drzew, krzewów i innych roślin,
• niszczenia znaków i tablic oraz urządzeń turystycznych i technicznych,
• zbierania płodów runa leśnego w rezerwatach i w oznakowanych miejscach zabronionych,
• biwakowania poza miejscami wyznaczonymi,
• wybierania jaj i piskląt, niszczenia lęgowisk i gniazd ptasich, a także niszczenia nor i mrowisk,
• płoszenia, ścigania, chwytania i zabijania zwierząt,
• puszczania psów luzem,
• zakłócania ciszy,
• palenia ognisk poza miejscami do tego wyznaczonymi,
• wypalania traw, trzcin i turzyc,
• używania silników spalinowych do łodzi i skuterów wodnych na wodach objętych przepisami o strefie ciszy (wszystkie jeziora Parku oprócz jezior: Śniardwy, Mikołajskie, Bełdany, Guzianka Wielka, Guzianka Mała)

• Bagnica torfowa Scheuchzeńa palustris
• Bagno zwyczajne Ledum palustre
• Bluszcz pospolity Hedera helix
• Brzoza niska Betula humilis
• Butawnik czerwony Cephalanthera rubra
• Centuria pospolita Centaurium umbellatum
• Chamedafne północna Chamaedaphne calyculata
• Cis Taxus baccata
• Czereśnia ptasia Cerasus avium
• Dziewięćsił bezłodygowy Curlina acaulis
• Dzwonecznik wonny Adenophom liliifolia
• Dzwonek boloński Campanula bononensis
• Gnieźnik leśny Neottia nidus-avis
• Goździk piaskowy Dianthus arenańus
• Goździk pyszny Dianthus superbus
• Grzybienie białe Nymphaea alba
• Grzybienie północne Nymphaea candida
• Kocanki piaskowe Helichrysum arenarium
• Kosaciec syberyjski Iris sibińca
• Kruszczyk błotny Epipactis palustris
• Kruszczyk rdzawoczerwony Epipactis atropurpurea
• Kruszczyk szerokolistny Epipactis latifolia
• Lilia złotogłów Lilium martagon
• Lipiennik Loesela Llpańs Loeselll
• Listera jajowata Listem ovata
• Listera sercowata Listera cordata
• Mącznica lekarska Arctostaphylos uva-ursl
• Mieczyk dachówkowaty Gladiolus imbńcatus
• Naparstnica zwyczajna Digitalis grandlflora
• Obuwik pospolity Cypripedium calceolus
• Orlik pospolity Aąullegla vulgańs
• Pajecznica gałezista Antherlcum ramosum
• Paprotka zwyczajna Polypodium vulgare
• Pełnik europejski Trolllus europaeus
• Pomocnik baldaszkowy Chimaphila umbellata
• Porzeczka czarna Ribes nigrum
• Rojnik pospolity Sempervlvum sobollferum
• Rosiczka okrągłolistna Drosera rotundifolla
• Sasanka łąkowa Pulsatllla pratensls
• Sasanka otwarta Pulsatllla patens
• Storczyk krwisty Dactylorhiza Incarnata
• Storczyk szerokolistny Dactylorhiza majalls
• Tajęża jednostronna Goodyera repens
• Turzyca bagienna Carex llmosa
• Turzyca dwupienna Carex dioica
• Turzyca luźnokwiatowa Carex vaglnata
• Turzyca strunowa Carex chordorrhiza
• Wawrzynek wilczełyko Daphne mezereum
• Wełnianka delikatna Erlophorum graclle
• Widłak goździsty Lycopodium clavatum
• Widłak jałowcowaty Lycopodium annotlnum
• Widłak spłaszczony Dlphaslastrum complanatum
• Widłak wroniec Huperzla selago
• Wielosił błękitny Polemonlum coeruleum
• Wierzba borówkolistna Saluc myrtllloldes
• Wierzba czarniawa Salix nlgrlcans
• Wierzba śniada Salix llvlda
• Zawilec wielkokwiatowy Anemone sylvestris
• Zimoziół północny Linnea borealis
• Żłobik koralowaty Corallorhlza trifida

• Bączek Ixobrychus minutus

• Bąk Botaurus stellaris  

• Bielik Haliaeetus albicilla       

• Błotniak zbożowy Circus cyaneus

• Bocian czarny Ciconia nigra

• Borsuk Meles meles

• Brodziec krwawodzioby Tringa totanus (rzadko)

• Brodziec samotny Tńnga ochropus

• Cietrzew Lyrurus tetm

• Derkacz Crex crex

• Dudek Upupa epops

• Dzięcioł czarny Dryocopus martinus

• Dzięcioł średni Dendrocopos medius

• Dzięcioł zielony Picus viridis

• Dziwonia Coipodacus erythrinus

• Gołąb siniak Columba oenas

• Gronostaj Mustela erminea

• Grubodziób Coccothraustes coccothraustes

• Hełmialka Netta rufma

• Jarząbek Tetrastes honasia

• Jastrząb Accipiter gentilis

• Kania czarna Milvus migrans

• Kania ruda Milvus milvus

• Kozioróg dcbosz Cerambyjc cerdo

• Kraska Coracias garrulus (obecnie zalatująca, dawniej lęgowa)

• Krogulec Accipiter nissus

• Krzyżobiób świerkowy Loxia curvirostra

• Kulik wielki Numenius arąuata (sporadycznie) <